عرفان پژوهی در ادبیات

از نیستی تا بیداری: تطبیق تجربه فنا و ساتوری در عطار و ذن بودیسم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سیامک سعادتی

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22054/msil.2026.94373.1267
چکیده
مسألۀ این پژوهش، تبیین هم‌افقی‌ها و واگرایی‌های دو تجربۀ عرفانی فنا در سنت عطار نیشابوری و ساتوری (روشن‌شدگی) در ذن بودیسم است؛ دو سنتی که با وجود فاصلۀ جغرافیایی و فقدان تماس تاریخی، هر دو، نیستی و محو خود را شرط دستیابی به حقیقت می‌دانند. هدف، تطبیق ساختاری این دو مفهوم و نشان دادن چگونگی نزدیک شدن دو تجربه دینی- عرفانی مستقل به یکدیگر در قلمرو ناگفتنی است. روش پژوهش، تطبیقی- تحلیلی با تکیه بر چارچوب گفت‌وگوی انتقادی است و از یک سو به تحلیل چهار مفهوم فقر (در برابر تهی‌بودگی)، حیرت (در برابر شک بزرگِ ذن)، خاموشی (در برابر ناگفتنی) و بقا (در برابر ذهن معمولیِ ذن) در آثار عطار می‌پردازد و از سوی دیگر، این مفاهیم را با تعالیم کلاسیک ذن (هوآنگ‌پو، سوترای سکّو، سوزوکی) مقایسه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو سنت، هستی روزمره را فریب و دویی می‌دانند و راه رهایی را در فروپاشی خود و جهش ناگهانی به سوی حقیقت واحد جستجو می‌کنند. بااین‌حال، واگرایی‌ها نیز چشمگیرند: در عطار، فنا نتیجۀ سلوک طولانی و درد فراق عاشقانه است و به بقای بعد از فنا می‌انجامد، حال‌آنکه در ذن، ساتوری، بی‌کوشش و ناگهانی است و مفهوم بقا در آن به معنای بازگشت به ذهن معمولی و زندگی روزمره است.

کلیدواژه‌ها

ادبیات تطبیقی
فنا
ساتوری
عطار
ذن بودیسم
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 5، شماره 9 - شماره پیاپی 9
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما