خوانشی از واقعه های علامه حسن‌زاده آملی بر پایة نظریه ویلیام جیمز

رون, مهسا; نظام آبادی فراهانی, منصور

doi:10.22054/msil.2026.87946.1241

خوانشی از واقعه های علامه حسن‌زاده آملی بر پایة نظریه ویلیام جیمز

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مهسا رون ¹

منصور نظام آبادی فراهانی ²

¹ استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

² دانشجوی دکتری ادبیات عرفانی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بین‌‌المللی امام خمینی(ره) قزوین، ایران

10.22054/msil.2026.87946.1241

چکیده

کتاب انسان در عرف عرفان یکی از آثار عرفانی ـ ‌اخلاقی است که بخش نخست آن روایت واقعه‌های علامه حسن‌زاده آملی است. علامه با پرهیز از نگاه تاریخی به مسائل فلسفی و عرفانی، ضمن بهره‌مندی از ابزارهای علمی و توجه به عرفان نظری، بر کشف و شهود و معرفت عمیقی که ازطریق شهود حاصل می‌شود، تأکید کرده‌است. در این پژوهش تلاش شده، با بررسی ویژگی‌های واقعه‌های علامه حسن‌زاده آملی و تطبیق آن با ویژگی‌هایی که ویلیام جیمز برای تجربة عرفانی برشمرده‌است، دریافت شود که آیا این ویژگی‌ها بر یکدیگر منطبق‌اند یا تمایزاتی بین آنها وجود دارد و هدف علامه از بیان این واقعه‌ها چه بوده‌است. در پژوهش حاضر، به روش توصیفی‌ ـ تحلیلی، پس از بیان ویژگی‌های تجربة عرفانی از نگاه جیمز مشتمل بر چهار ویژگی «توصیف‌ناپذیری»، «کیفیت معرفتی»، «زودگذری» و «حالت انفعالی»، ویژگی‌های واقعه‌های علامه تبیین و تشریح شده و این نتیجه حاصل شده‌است که سه ویژگی اول در واقعه‌های علامه نمود دارند، ولی ویژگی چهارم که از ویژگی‌های فرعی در نظریة جیمز است، در واقعه‌های علامه نمودی ندارد؛ بلکه علامه برخلاف آن، در برخی واقعات خودآگاه است. همچنین زمان در واقعه‌های علامه حائز اهمیت و دارای تشخص خاصی است، درحالی‌که جیمز از مبحث زمان غافل بوده‌است. نکتة شایان توجه دیگر این که علامه از بیان واقعه‌های خود درپی دستیابی به هدف خاصِ تبیین تعلیمات حکمی و روشن ساختن مسیر سیروسلوک بوده‌است.

کلیدواژه‌ها

تجربه عرفانی

واقعه

ویلیام جیمز

حسن‌زاده آملی

انسان در عرف عرفان

موضوعات