1
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
2
دانشجوی دکتری زبان وادبیات فارسی،دانشگاه بیرجند، بیرجند،ایران
10.22054/msil.2026.88602.1209
چکیده
کتابهای مناقب و مقامات صوفیه را میتوان جلوهگاه پیوند میان اسطوره و عرفان دانست، زیرا در این آثار با بهرهگیری از شیوهها و شگردهای اساطیری سیمایی فرابشری و عظیم از مشایخ صوفیه ترسیم میشود. این مقاله به شیوه توصیفی-تحلیلی به بررسی الگوهای اسطورهسازی شخصیت پیر در مقامات و مناقب صوفیه با تمرکز بر دو اثر اسرارالتوحید اثر محمد بن منور و مقامات ژندهپیل نوشته سدیدالدین محمد غزنوی میپردازد. این دو اثر، از یکسو نمونهای شاخص از ادبیات مناقبنگاری و مقامهنویسی صوفیانهاند و از سوی دیگر، از حیث شیوههای روایتپردازی و اسطورهسازی، زمینهای مناسب برای مطالعه مقایسهای فراهم میآورند. در این پژوهش، ضمن تبیین پیوندهای عمیق میان الگوهای اسطورهای و عرفانی، نشان داده میشود که مناقبنویسان و مقامهپردازان صوفیه با بهکارگیری از شیوهها و شگردهایی چون: رویکرد اساطیری به مراحل زندگی مشایخ، تنظیم زندگانی آن بر اساس سیرۀ پیامبر(ص) و تصویرسازی شخصیت پیر از طریق گستره مشرب، قدرت معنوی، کرامات، بدایع و بدعتها کوشیدهاند چهرهای اسطورهای از پیر برای مخاطبان خود خلق کنند.
برآیند این مقایسه نشان میدهد که اسرارالتوحید در خلق «اسطورهی کاریزماتیکِ معرفتی» توفیق بیشتری دارد؛ چرا که هم شخصیتِ محوری اثر، ظرفیتِ چنین بازنماییای را داراست و هم نویسنده با مهارت، مضمونهای اعتقادی را به تجربههای عاطفی و زیسته تبدیل میکند. در مقابل، مقامات ژندهپیل بیشتر به ساخت «اسطوره اقتدار و اقدام» میپردازد؛ اسطورهای که بر شفا، تصرف در اشیاء، و نفوذ بر قدرت سیاسی استوار است، اما ضعف در پرداختِ هنری و فقدان بدایع هویّتساز، مانع از شکلگیری اسطورهای همسنگ با ابوسعید میشود.
طباطبایی,سید حسن و فاطمی,محمد . (1405). بررسی مقایسهای الگوهای اسطورهسازی از شخصیت پیر در اسرارالتوحید ابوسعید ابوالخیر و مقامات ژندهپیل احمد جام. (e21567). عرفان پژوهی در ادبیات, (), e21567 doi: 10.22054/msil.2026.88602.1209
MLA
طباطبایی,سید حسن , و فاطمی,محمد . "بررسی مقایسهای الگوهای اسطورهسازی از شخصیت پیر در اسرارالتوحید ابوسعید ابوالخیر و مقامات ژندهپیل احمد جام" .e21567 , عرفان پژوهی در ادبیات, , , 1405, e21567. doi: 10.22054/msil.2026.88602.1209
HARVARD
طباطبایی سید حسن, فاطمی محمد. (1405). 'بررسی مقایسهای الگوهای اسطورهسازی از شخصیت پیر در اسرارالتوحید ابوسعید ابوالخیر و مقامات ژندهپیل احمد جام', عرفان پژوهی در ادبیات, (), e21567. doi: 10.22054/msil.2026.88602.1209
CHICAGO
سید حسن طباطبایی و محمد فاطمی, "بررسی مقایسهای الگوهای اسطورهسازی از شخصیت پیر در اسرارالتوحید ابوسعید ابوالخیر و مقامات ژندهپیل احمد جام," عرفان پژوهی در ادبیات, (1405): e21567, doi: 10.22054/msil.2026.88602.1209
VANCOUVER
طباطبایی سید حسن, فاطمی محمد. بررسی مقایسهای الگوهای اسطورهسازی از شخصیت پیر در اسرارالتوحید ابوسعید ابوالخیر و مقامات ژندهپیل احمد جام. عرفان پژوهی. 1405;():e21567. doi: 10.22054/msil.2026.88602.1209
