عرفان پژوهی در ادبیات

آزادی، جبرگرایی و عاملیت انسانی: بررسی تطبیقی اندیشه اسپینوزا و اقبال در پرتو اندیشه قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عطاءال کریم 1
غلامرضا مستعلی پارسا 2

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران، تهران، ایران

10.22054/msil.2026.87005.1200
چکیده
مقایسه تطبیقی جبر در اندیشه اسپینوزا و اقبال، به ویژه در پرتو آموزه‌های قرآنی، از مباحث عمیق و چالش‌برانگیز در فلسفه و کلام است. این مقاله به بررسی نظرات متضاد درباره آزادی، جبرگرایی و عاملیت انسانی در فلسفه‌های باروخ اسپینوزا و محمد اقبال می‌پردازد. در حالی که اسپینوزا جبرگرایی عقلانی متکی بر یک‌انگاری متافیزیکی را ارائه می‌کند، اقبال با اتکا به اندیشه اسلامی، به‌ویژه قرآن، دیدگاهی پویا از خودمختاری اخلاقی و هویت معنوی را عرضه می‌دهد. این پژوهش تضادهای بنیادین بین این دو جهان‌بینی را از منظر پیش‌فرض‌های متافیزیکی، پیامدهای کلامی و پیامدهای انسان‌شناختی شناسایی می‌کند. تحلیل نشان می‌دهد که چگونه خداگرایی قرآنی اقبال، با تأکید بر واقعی و تحول‌آفرین بودن آزادی انسان، بر جبرگرایی عقلانی اسپینوزا نقد وارد می‌کند و از آن فراتر می‌رود. اسپینوزا آزادی را در تسلیم عقلانی به ضرورت تعریف می‌کند، اقبال آن را قدرت فعّال برای انتخاب، آفرینش و تکامل در همراهی اخلاقی با خدا می‌داند. این تفاوت فلسفی نشان‌دهنده تضادی متافیزیکی عمیق است و همچنین به برداشت‌های بنیاداً متفاوتی از معنای انسان بودن اشاره دارد.

کلیدواژه‌ها

جبرگرایی
آزادی انسان
اسپینوزا
اقبال
عاملیت انسانی
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 4، شماره 8
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما