نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• عطاءال کریم

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران

چکیده

مقایسه تطبیقی جبر در اندیشه اسپینوزا و اقبال، به ویژه در پرتو آموزه‌های قرآنی، از مباحث عمیق و چالش‌برانگیز در فلسفه و کلام است. این مقاله به بررسی نظرات متضاد درباره آزادی، جبرگرایی و عاملیت انسانی در فلسفه‌های باروخ اسپینوزا و محمد اقبال می‌پردازد. در حالی که اسپینوزا جبرگرایی عقلانی متکی بر یک‌انگاری متافیزیکی را ارائه می‌کند، اقبال با اتکا به اندیشه اسلامی، به‌ویژه قرآن، دیدگاهی پویا از خودمختاری اخلاقی و هویت معنوی را عرضه می‌دهد. این پژوهش تضادهای بنیادین بین این دو جهان‌بینی را از منظر پیش‌فرض‌های متافیزیکی، پیامدهای کلامی و پیامدهای انسان‌شناختی شناسایی می‌کند. تحلیل نشان می‌دهد که چگونه خداگرایی قرآنی اقبال، با تأکید بر واقعی و تحول‌آفرین بودن آزادی انسان، بر جبرگرایی عقلانی اسپینوزا نقد وارد می‌کند و از آن فراتر می‌رود. اسپینوزا آزادی را در تسلیم عقلانی به ضرورت تعریف می‌کند، اقبال آن را قدرت فعّال برای انتخاب، آفرینش و تکامل در همراهی اخلاقی با خدا می‌داند. این تفاوت فلسفی نشان‌دهنده تضادی متافیزیکی عمیق است و همچنین به برداشت‌های بنیاداً متفاوتی از معنای انسان بودن اشاره دارد.

کلیدواژه‌ها

• جبرگرایی
• آزادی انسان
• اسپینوزا
• اقبال
• عاملیت انسانی

موضوعات

• نقد ادبی و متون عرفانی