عرفان پژوهی در ادبیات

خوانشی تراژیک از روایت ابلیس در آثار عطار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

صبا حبیب زاده نسامی 1
فرزاد بالو 2
سیاوش حق جو 3

1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجه، دانشگاه مازندران، بابلسر ، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

3 دانشیار 'گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجه، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

10.22054/msil.2026.84704.1178
چکیده
ابلیس بازتاب‌های مختلفی در شعر و نثر کلاسیک ادبیات فارسی وجود داشته است: بعضی با نگاهی منفی و سلبی به این داستان نگریستند که با ظاهر آموزه‌های قرآنی هم سو است و در مقابل عده‌ای با نگاهی ایجابی ابلیس را قهرمانی مقهور در بازی سرنوشت پنداشتند که رویکردی مخالف قران و عرف جامعه‌ی کلاسیک بود و رد پای اندیشه‌های اشعری را میتوان در این رویکرد مشاهده کرد.در مقابل،گروهی در مواجهه با موضوع ابلیس در ظاهر رویکرد روشنی نگرفتند.در غالب پژوهش ها، عطار را در این گروه جای داده اند. اما در این پژوهش بر آنیم که به گواهی آثار، عطار در وجه غالب ابیاتش همچون حلاج و عین القضات در مقام دفاع از ابلیس بر آمده است. در آن دست از ابیات عطارکه با تفسیر متعارف قرآنی همخوان است نیز رد پای دفاع دیده می شود. با ذکر این توضیح که عطار در این‌گونه ابیات تنها نقش روایتگری داشته است. در آثار منظوم عطار، روایتی از ابلیس مشاهده می شود که می توان بر اساس تراژدی ارسطویی تحلیل شود. این بررسی با روشی توصیفی-تحلیلی، شامل تحلیل عمیق عناصر اصلی تراژدی و چگونگی تجلی آن در داستان و شخصیت ابلیس است.عطار در آثار خویش سلسله وقایعی را بیان نموده است که در آن ابلیس بعنوان شخصیتی چند وجهی، دارای نقشی مرکزی بوده و با کنش‌ها و انتخاب‌هایش، وقایعی را موجب می شود که در نهایت در مقام قهرمان با برانگیختن احساس ترحم و همزاد پنداری، وموجب تزکیه و پالایش روحی در مخاطب می شود

کلیدواژه‌ها

تراژدی
ارسطو
عطار
ابلیس
قهرمان
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 4، شماره 8
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما