عرفان پژوهی در ادبیات

رویکرد تازه معرفت شناسانه به تشبیه و تنزیه در کلام و عرفان اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فردین نجف زاده 1
داود اسپرهم 2

1 دانشجوی‌ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجه، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجه، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

10.22054/msil.2026.88382.1208
چکیده
تشبیه و تنزیه خدا، موضوعی بنیادین در خداشناسی و معرفت‌شناسی کلامی - عرفانی است. زیرا فهم صحیح توحید بدون درک آن ممکن نیست. این اهمیت بنیادین، منجر به شکل‌گیری بحث‌ و جدال‌های فراوان در طول تاریخ اندیشۀ اسلامی و شکل‌گیری فرقه‌های گوناگون شده است. از این رو، در این پژوهش در پی آن بوده‌ایم که چه رویکردهایی دربارۀ تنزیه و تشبیه در الهیات اسلامی و معرفت‌شناسی کلامی - عرفانی وجود داشته‌اند. با بررسی منابع مهم کلامی و عرفانی، چهار رویکرد برجسته را در مواجهه با مسئلۀ تشبیه و تنزیه خدا استخراج کرده‌ایم: 1- رویکرد تشبیهی 2- رویکرد تنزیهی 3- رویکرد حد وسط تنزیه و تشبیه 4- رویکرد جمع تنزیه و تشبیه. همچنین با هدف درک و تبیین دقیق‌ترِ این رویکردها، روابط ذات و صفات الهی را نیز واکاوی کرده‌ایم. براین‌اساس، اهل تشبیه به رابطۀ «غیریت» و «زیادت»، اهل تنزیه به رابطۀ «عینیت» و «نیابت»، اشاعره به رابطۀ «قائمیت» (صفات نه عین ذات و نه غیر ذات) و عارفان به «جمع عینیت و غیریت» قائل شده‌اند. بدین صورت که رابطۀ ذات و صفات الهی از دیدگاه عارفان، بر مبنای «عینیت وجودی و غیریت مفهومی» است. نگاه عارفان به تنزیه و تشبیه، قابلیت انطباق بیشتری با آیات و روایات و به‌طورکلی متون مقدس ادیان دارد و آنان تبیین جامع‌تر و روشن‌‌تری نسبت به این موضوع داشته‌اند. ضمن اینکه این نگاه جامع، امکان تبیین روایات به‌ظاهر متناقض را به‌خوبی فراهم کرده است.

کلیدواژه‌ها

تنزیه
تشبیه
رابطۀ ذات و صفات الهی
کلام
عرفان
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 4، شماره 8
(پاییز و زمستان 1404)
اسفند 1404

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما