عرفان پژوهی در ادبیات

تحلیل مفهوم فنا در غزل پیش و پس از انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فرزانه مختاری 1
محمد خسروی شکیب 2
محمدرضا حسنی جلیلیان 2

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

10.22054/msil.2025.82675.1154
چکیده
مفهوم عرفانی «فنا» در عرفان ایرانی و اسلامی، مقصد سالک و غایت سلوک است که پس از آن، یکسر بقا و جاودانگی‌ست. غزل فارسی بیش از هشت قرن است که مفاهیم عرفانی را در خود جای داده، اگرچه اوج نمود این مفاهیم در غزل، به قرون ششم تا هشتم و کمی پس از ان می‌رسد، اما غزل در ایران هیچ‌گاه از مفاهیم عرفانی خالی نبوده است. غزل معاصر نیز چه پیش از انقلاب و چه پس از آن و حتی در کشاکش بین سنت و مدرنیته، مفاهیم عرفانی بسیاری را در خود جای داده است. فنا یکی از این مفاهیم کلیدی در غزل پیش و پس از انقلاب است. در پژوهش حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی، سیر تحول مفهوم فنا در غزل پیش و پس از انقلاب بررسی شده است. پیش‌فرض این است که غزل فارسی هیچ‌گاه از مفهوم فنا خالی نبوده است؛ اما پردازش این مفهوم متأثر از انقلاب اسلامی، تحول و چرخش‌هایی معنایی و مفهومی داشته است. مفهوم «فنا» در غزل پیش از انقلاب متأثر از شاعران کلاسیک، به عرفان اسلامی نزدیک است و غزل پس از انقلاب متأثر از نگاه و گزاره‌های مدرنیستی و پست‌مدرنیستی، با مفاهیمی مثل نیروانا در عرفان بودایی، همخوانی بیشتری دارد.

کلیدواژه‌ها

غزل فارسی
پیش از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب اسلامی
عرفان
فنا
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 3، شماره 6
(پاییز و زمستان 1403)
اسفند 1403
صفحه 137-172

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما