عرفان پژوهی در ادبیات

گونه‌شناسی چهره نمادین زن در ادبیات و متون عرفانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فاطمه مقصودی 1
عبدالله نصرتی 2
محمدرضا روزبه 3

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی همدان، همدان، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان، همدان، ایران

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه لرستان، لرستان، ایران.

10.22054/msil.2025.81404.1135
چکیده
ادبیات عرفانی و رمزپردازی همواره در هم تنیده‌اند، به‌طوری‌که مرز بین آن‌ها گاه غیرقابل تشخیص است. عرفان به‌عنوان مکتبی شناختی و عملی، همواره با رمز و رمزپردازی همراه بوده است. «زن» به‌عنوان پدیداری مهم در گفتمان ادبی، منبع الهام متون ادبی از جمله ادبیات اسطوره‌ای، شفاهی، عاشقانه و عرفانی شده‌است. این مقاله به بررسی جایگاه نمادین و رمزی عنصر رازآلود «زن» در ادبیات عرفانی می‌پردازد و بر آثار نظامی گنجوی، کشف‌المحجوب علی بن عثمان هجویری، مثنوی معنوی مولوی، سنایی غزنوی و عطار نیشابوری تمرکز دارد. در این راستا از شیوه‌های تحلیل سنتی و نقد محتوایی به همراه نقد تحلیلی برای بررسی لایه‌های زیرینِ پدیدار استفاده شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که چهرۀ نمادین زن در متون عرفانی شامل نمودهایی چون نفس اماره، جلوه جمال حق، مادر حمایتگر، عارف کامل و میوة ممنوعه است. این تحقیق نشان می‌دهد که حتی با بررسی محدود آثار عرفانی، جلوه‌های متنوعی از مفهوم «زن» در ادبیات به‌دست می‌آید، از مفاهیم نازل مانند یار و شریک شیطان تا مفاهیم والا مانند جلوه جمال حق. این تنوع در نمادپردازی، عمق و پیچیدگی ادبیات عرفانی را به‌خوبی نمایان می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

ادبیات عرفانی
زن
نماد
رمز
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 3، شماره 6
(پاییز و زمستان 1403)
اسفند 1403
صفحه 287-316

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما