عرفان پژوهی در ادبیات

تحلیل زبان شطح بر اساس الگوی گفتمان پویا در «شرح شطحیات» روزبهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زهرا افتخار 1
حسین آقاحسینی 2
مسعود آلگونه جونقانی 3

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان، ایران

3 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

10.22054/msil.2024.74474.1127
چکیده
یکی از بخش‌های مهم زبان عرفانی، شطحیات عارفان است؛ تحلیل زبان شطح با استفاده از الگویی که در این پژوهش بر پایة گفتمان پویا طراحی شده است، میسر است. این الگو نشان می‌دهد، یکی از دلایل هنجارگریزی در زبان شطح، توجه به «غایت» در زبان و اندیشة عارفان است. هدف این پژوهش پیشنهاد الگویی برای تأویل شطحیات عارفان است که به شطح از منظر «معرفت-شناختی» آن می‌نگرد؛ اساس این الگو با دقت و تأمل در نگاه غایت‌اندیش و بلندنظرانة عارفان به انسان و حقیقت وجودی او بنا نهاده شده است. بر این اساس با بررسی مقوله‌های «هویت» / «شدن» و «نیل» / «غایت» چگونگی قابلیت تأویل شطحیات عارفان بر اساس الگوی گفتمان پویا را تبیین و تحلیل کرده ایم. نگاه عارف به گوهر وجود خویش و دانستن قدر آن موجب شده است، سخن او در نگاه ظاهراندیشان رنگ نوعی ناهنجاری به خود بگیرد. حال آن‌که سخن و عمل شطح‌آمیز نتیجة نوع باور عارف به ماهیت سیال و پویای خویش است که در «نیل» به هیچ منزلی از حرکت بازنمی‌ایستد و پویایی، صیرورت و تحول همیشگی، جزءِ ماهیت و حقیقت هستی اوست. از آنجا که عرفان با صیرورت و تحول هم‌عنان است، گفتمان پویا به‌دلیل ماهیت پویا و حرکت دایمی و حضور مفاهیمی چون «شدن» و «غایت» در آن به ما اجازه می‌دهد، لوازمی را که عارف به‌صورت تئوریک برای نشان دادن این تغییر و تحول در عرصة زبان شطح نیاز دارد، تبیین کنیم.

کلیدواژه‌ها

زبان عرفانی
شطح
روزبهان
گفتمان پویا
غایت
موضوعات
عرفان پژوهی در ادبیات
دوره 3، شماره 5
(بهار و تابستان 1403)
مهر 1403
صفحه 11-38

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما